Ulokowany na szczycie wzgórza cmentarz wojenny Rotunda uważam za najpiękniejszy cmentarz z I wojny światowej w Polsce i jest to miejsce, którego w mojej ocenie nie można pominąć zwiedzając Beskid Niski. Jest to jeden z projektów słowackiego architekta Dušana Jurkoviča, który stworzył tu monumentalne dzieło zapadające w pamięć.

Beskid Niski czaruje krajobrazem, w którym niewysokie, ułożone równolegle do siebie pasma gór oddzielają doliny z rozległymi pastwiskami. Teren ten w czasie I wojny światowej stał się świadkiem zaciekłych walk na froncie wschodnim, między armiami austro-węgierską a rosyjską. Śladem tych wydarzeń są liczne cmentarze, także cmentarz wojenny nr 51 Rotunda, zbudowany na bezleśnym niegdyś wierzchołku wzgórza.
O czym przeczytasz we wpisie:
- Jak dojść do cmentarza wojennego na Rotundzie?
- Szlak na cmentarz wojenny Rotunda ze Zdyni
- Najkrótszy szlak na cmentarz wojenny Rotunda z Regietowa
- Cmentarz wojenny Rotunda
- Cmentarz na Rotundzie jako miejsce święte
- Posterunek obserwacyjny na Rotundzie w Beskidzie Niskim
- Odbudowa cmentarza nr 51 na Rotundzie
- Cmentarz wojenny nr 51 Rotunda – parking, informacje praktyczne
Jak dojść do cmentarza wojennego na Rotundzie?
Cmentarz wojenny nr 51 Rotunda zbudowano na szczycie wzgórza o tej samej nazwie. Rotunda ma wysokość 771 m n.p.m., wznosi się nad miejscowościami Zdynia i Regietów i właśnie z tych dwóch wsi można wybrać się na wycieczkę znakowaną trasą. Na upartego jest także możliwość zawędrowania drogami leśnymi bez szlaku – ja przez drobną pomyłkę doszłam na wierzchołek właśnie w ten sposób.
Przez szczyt przechodzi czerwony Główny Szlak Beskidzki i czarny tzw. szlak cmentarny, który łączy Zdynię i Regietów. Jeśli chcesz wejść na Rotundę szybko, ale wypluć płuca, idź od Regietowa, a jeśli spokojnie, lecz długo, to zacznij wędrówkę w Zdyni.
Ciekawostka: Przed przystąpieniem do budowy wykonano makietę cmentarza nr 51 Rotunda, którą następnie sfotografowano i wydano w 1916 roku w postaci czarno-białej pocztówki – według mnie sprawiło to, że jest to najbardziej rozpoznawalny cmentarz wojenny w Beskidzie Niskim.


Szlak na cmentarz wojenny Rotunda ze Zdyni
Ze Zdyni dojdziesz na Rotundę w ok. 1 h 30 min (3,9 km) z drogi wojewódzkiej 977, przy szlaku na poboczu jest trochę miejsca do pozostawienia samochodu. Do pokonania jest 288 metrów różnicy wysokości, lecz rozłożone na znacznym odcinku. Od tej strony szlak jest w miarę łagodny, dopiero pod samym szczytem trzeba przeć przez poziomice prosto w górę.



Najkrótszy szlak na cmentarz wojenny Rotunda z Regietowa
Z Regietowa na Rotundę jest krótsza trasa i podobno łatwiej tutaj zaparkować samochód. Do pokonania jest 239 metrów różnicy wysokości. Czas przejścia spod Bazy namiotowej w Regietowie to ok. 50 min (1,6 km), lecz droga jest stroma, nieco na krechę, napotkani turyści dopytywali się, czy od Zdyni jest tak samo i mówili, że dzwonili do znajomego, czy nie zbłądzili, bo polecono im Rotundę jako spokojną wycieczkę, a tu niespodzianka.
Cmentarz wojenny Rotunda
Cmentarz wojenny Rotunda zbudowany został na szczycie wzgórza, jest to jeden z najciekawszych projektów Dušana Jurkoviča. Założono go na planie koła, ma on sporą powierzchnię, zajmuje aż 1158 m2, a w 24 grobach pochowano tu tylko 58. poległych – jest to dla mnie zaskoczeniem, gdy porówna się mniejsze cmentarze z I wojny światowej w Beskidzie Niskim, na których spoczywają setki ofiar Wielkiej Wojny. Większość pochowanych tutaj żołnierzy poległa w rejonie wierzchołka Rotundy i na okolicznych polach, osiem ciał ekshumowano z cmentarza parafialnego w Skwirtnem.
Głównym elementem założenia jest 5 strzelistych, posadowionych na kamiennych podmurówkach, drewnianych wież pokrytych gontem, to one już na pierwszy rzut oka czynią to miejsce wyjątkowym. Każda z wież-obelisków zwieńczona jest drewnianym krzyżem łacińskim, w którym z przecięcia belek odchodzą w górę promienie słoneczne. Krzyże nakryte są półkolistymi daszkami z blachy, ich końce wywinięte są w ślimacznice. Całość konstrukcji przypomina potężne, rozpalone świece.
Centralna wieża jest wyższa od pozostałych, na licu jej podstawy wmurowana jest tablica inskrypcyjna z krzyżem maltańskim i napisem, który tłumaczony jest w dwójnasób:
Nie użalajcie się, że wokół naszych grobów huczą wichry
Na tym samotnym wzgórzu dalekim od ludzi
Tu bliżej jesteśmy do wezwania wieczności,
Tu słońce każdego ranka wcześniej
ogarnia nas płaszczem swojej purpury.
Wolne tłumaczenie jest bardziej poetyckie i zapadające w pamięć:
Nie płaczcie, że leżymy tak z dala od ludzi
A burze nam nieraz we znaki się dały
Wszak słońce co dzień rano tu nas wcześniej budzi
i wcześniej okrywa purpurą swej chwały.
23 groby rozłożone są na polu grobowym symetrycznie wzdłuż ogrodzenia, lecz jeden grób odbiega od tej reguły – to mogiła ppor. Karla Rajnera, który umieszczono naprzeciwko bramy wejściowej pomiędzy dwiema wieżami – wydaje się jakby pośmiertnie Karl Rajner miał spoglądać przez bramę w stronę Magury Małastowskiej, bo w momencie budowy cmentarza nr 51 na Rotundzie, nie było tu drzew i roztaczała się z tego miejsca szeroka panorama. Pochowani tutaj żołnierze polegli w lutym i marcu 1915 roku. Na mogiłach zamocowano krzyże łacińskie i prawosławne, ich szczyt i ramiona nakrywają daszki, a poniżej skrzyżowania belek umieszczono emaliowane tabliczki informujące o pochowanych.







Cmentarz na Rotundzie jako miejsce święte
Słowo „rotunda” pochodzi od łacińskiego słowa rotundus, czyli okrągły i jak spojrzy się na kształt góry Rotunda, to rzeczywiście jest on zbliżony do koła. Samo słowo rotunda oznacza budynek wzniesiony na planie koła, taki kształt przyjmowały wczesnośredniowieczne świątynie. Połączenie tych dwóch znaczeń w projekcie Dušana Jurkoviča pozwoliło mu stworzyć projekt wyjątkowy, który nasuwa wiele skojarzeń. Cmentarz wojenny nr 51 na Rotundzie założony jest na planie koła, przypomina równocześnie wczesnośredniowieczne grodzisko otoczone murem obronnym, jak i świątynię z kaplicami, które wznoszą się wysoko do nieba. Strzeliste wieże kojarzone są z gontynami, czyli pogańskimi świątyniami, a ich szczyty nasuwają na myśl symbol boga słońca.
Spoglądając na rzut cmentarza z góry wieże wraz z grobami zbiorowymi, grobem pojedynczym i bramą kojarzą mi się z krzyżem łacińskim, z którego skrzyżowania ramion odchodzą promienie, lecz może to być także krzyż słoneczny, czyli jeden z najstarszych symboli solarnych na świecie, przedstawiający równoramienny krzyż wpisany w okrąg – w tym symbolu brakuje jednak jednego ramienia, tego od strony bramy.
A może to jednak chrześcijańska świątynia, kościół drewniany, bazylika albo cerkiew? Najwyższa środkowa wieża miałaby odpowiadać kopule i symbolizować Chrystusa, a cztery niższe wieże czterech ewangelistów lub cztery niebiosa.



Posterunek obserwacyjny na Rotundzie w Beskidzie Niskim
Pierwsze poważniejsze zniszczenia cmentarza wojennego nr 51 Rotunda powiązane są z okresem PRL. Podobno szczyty dwóch wież były już zwalone w latach 30. XX wieku. Po II wojnie światowej na jednej z nich zbudowano drewniany jakby domek, było to stanowisko obserwacyjne Wojsk Ochrony Pogranicza. Widok stąd mógł być całkiem niezły, gdy beskidzkich wzgórz nie porastały lasy, poniżej podrzucam kilka zdjęć jak okolica wygląda dzisiaj z lotu ptaka.




Odbudowa cmentarza nr 51 na Rotundzie
W latach 90. XX wieku niewiele pozostało z monumentalnego dzieła Dušana Jurkoviča, pozbawione gontu i szczytów resztki wież wyglądały jak chylące się ku upadkowi słupy triangulacyjne wbite w stosy kamieni. Ogrodzenie przypominało bardziej pogańskie wały kultowe niż mur. Realnie, obraz nędzy i rozpaczy, mimo że obiekt już w 1980 roku został wpisany do rejestru zabytków. Odbudowa cmentarza nr 51 na Rotundzie rozpoczęła się w 2002 roku, a zakończyła w latach 2017-2018. Przez te kilkanaście lat przywracano kolejne elementy założenia. Pierwsze pojawiły się nowe krzyże z tabliczkami, później dobudowywano kolejno wieże, aż w końcu zrobiono nową bramę. Gdyby nie te wszystkie działania, to dzisiaj nie byłoby czego podziwiać na szczycie Rotundy.

Cmentarz wojenny nr 51 Rotunda – parking, informacje praktyczne
- Z zaparkowaniem samochodu przy szlaku na Rotundę jest problem, nie ma tu wyznaczonych parkingów, można spróbować zostawić go przy drodze zarówno od strony Regietowa, jak i Zdyni, podaję współrzędne lokalizacji, gdzie może udać się zaparkować: 49.468883, 21.218955 (Regietów), 49.489910, 21.267841 (Zdynia).
- Na wycieczkę można zabrać psa.
Gdzie jest cmentarz wojenny nr 51 w Beskidzie Niskim? Współrzędne GPS: 49.474666, 21.235405



