Szlak Architektury Drewnianej w Małopolsce doprowadza niekiedy do zabytków nieoczywistych, jednym z nich jest dzwonnica w Pętnej, która dumnie stoi przed murowaną cerkwią św. Paraskiewy. Budynek jest niepozorny, milczy i nie zdradza na głos swojej historii.
Drewniana dzwonnica w Pętnej niegdyś stała niedaleko przepięknej drewnianej cerkwi, niestety ta świątynia nie przetrwała do naszych czasów, więc pozostaje podziwianie jej na archiwalnych zdjęciach. Dzwonnica trafiła jednak do wykazu Szlaku Architektury Drewnianej w Małopolsce i warto zatrzymać się przy niej na chwilę, aby zobaczyć także inne zabytki przysiółka Małastowa. Obok budowli są pozostałości zabytkowych cmentarzy i ładna cerkiew murowana.
O czym przeczytasz we wpisie:
Dzwonnica w Pętnej – Szlak Architektury Drewnianej
Zbudowana prawdopodobnie pod koniec XVIII wieku dzwonnica w Pętnej jest śladem po dawnej drewnianej cerkwi p.w. św. Paraskiewy z 1700 roku, która stała na łące na południe od nowej, murowanej cerkwi. Na początku XX wieku dzwonnica w Pętnej miała ściany obite gontem, na szczycie była szalowana deskami, wysoka, przewieszona izbica, którą nakrywał dach namiotowy zwieńczony baniastą kopułką ze ślepą latarnią. W trakcie remontów zlikwidowano izbicę i zmieniono kształt dachu. Wyraźna zmiana bryły budynku, pozbawiła dzwonnicę uroku, polecam obejrzeć archiwalne zdjęcia, na których drewniana dzwonnica w Pętnej wyglądała na bardzo smukłą, gdyż dzisiejsza obniżona forma jest nieco przysadzista bez tych oryginalnych, ciekawych elementów.
Dzisiaj część z dzwonami zaakcentowana jest gzymsem, nad nim można wypatrzeć niewielkie okienka, dach namiotowy pokryty gontem wieńczy kula z krzyżem unickim. Ciekawostką są tutaj drzwi dwuskrzydłowe deskowo-spągowe. Jest to technika łączenia desek, która polega na umieszczeniu listwy łączącej w płytkich, profilowanych wycięciach biegnących przez wszystkie deski, co chroniło je przed wypaczaniem się.
Murowana cerkiew w Pętnej
Postawiona na początku XX wieku murowana cerkiew w Pętnej św. Paraskiewy przejęła patrona po cerkwi drewnianej. Cerkiew jest orientowana, zbudowano ją na planie krzyża greckiego, dobrze widać jej kształt ze wzgórza cmentarnego. Babiniec ma wyraźnie wydzielony przedsionek, z którego kręte schody wyprowadzają na balkon. Na zewnątrz bardzo ozdobnym elementem jest cebulasta kopuła nad nawą główną.
We wnętrzu cerkwi w Pętnej umieszczono XIX-wieczny ikonostas. W cokole są dwie ikony ze scenami ze Starego Testamentu, w pierwszym rzędzie ikony Matki Boskiej z Dzieciątkiem i Zbawiciela, nad nimi są półkoliste medaliony z prazdnikami (ikonami świątecznymi), wyżej przedstawienia 12 apostołów, nad nim maleńkie, okrągłe ikony z prorokami i scenami starotestamentowymi. Całość wieńczy ikona Chrystusa Arcykapłana umieszczona nad obrazem Ostatniej Wieczerzy. Ciekawostką w cerkwi w Pętnej są dwa krzyże poświęcone rocznicy chrztu Rusi, jeden z nich, pochodzący z 1938 roku jest wyjątkowy, gdyż jest jedynym tego typu krzyżem na Łemkowszczyźnie, gdzie użyto nazwy Ukraina, a nie Ruś lub Ruś Kijowska.
Drewniana cerkiew w Pętnej
Drewniana cerkiew w Pętnej niestety nie przetrwała do czasów współczesnych, mocno ucierpiała w czasie I wojny światowej, a że obok stała już nowa, murowana cerkiew, to starą ostatecznie rozebrano. Na archiwalnych zdjęciach można zobaczyć obraz chylącej się ku upadkowi świątyni z wysoką wieżą zakończoną sygnaturką z krzyżem. Zachwycała trójdzielnym podziałem i ścianami wieży obitymi gontem. Budynek pochodził z 1700 roku, w 1935 roku rozebrano go.
Cmentarze choleryczne w Pętnej przy cerkwi
Na prawo od cerkwi w Pętnej można obejrzeć stary cmentarz choleryczny z 1870 roku, na którym ustawiono resztki cokołów i krzyży z grobów, część z nich stoi w jednej linii jak na zbiórce, lecz niektóre wolontariusze ze Stowarzyszenia Magurycz ustawili na pierwotnych miejscach. Na jego granicy stoi do dzisiaj drewniany domek grabarza. Jednak to nie jedyny ślad po epidemii cholery w tych stronach, gdyż po tym, jak zabrakło miejsca na tym pierwszym cmentarzu, ustanowiono drugi na lewo od cerkwi, łatwo wypatrzeć to miejsce z drogi, gdyż na środku łąki, na wzniesieniu stoi duży kamienny krzyż będący śladem po tych smutnych dniach.
Ropa naftowa w Pętnej
Podobno do dzisiaj w pobliżu cerkwi można znaleźć wystające z ziemi rury, mnie nie udało się ich wypatrzeć, lecz może wciągnie Cię ten temat. Ropa naftowa w Pętnej była już wydobywana w drugiej połowie XIX wieku, w 1881 roku żydowska rodzina Wethejmerów wydobywała tutaj czarne złoto z szybów o głębokości do 130 metrów. W okolicy cerkwi poszukiwano ropy w okresie międzywojennym, lecz złoża były zbyt ubogie, aby wydobycie się opłacało w owym czasie, dlatego rury zaślepiono. Według relacji mieszkańców wypływ ropy naftowej w Pętnej pojawił się samoistnie, wystrzelił strumień na jednym z pól, żandarmi bardzo szybko go zabezpieczyli, a teren zakupili Francuzi i transportowali stąd w beczkach ropę do Gorlic.
Kapliczka domkowa w Pętnej
Przy drodze asfaltowej z Pętnej do Małastowa możesz dostrzec białą kapliczkę domkową o ciekawej formie. Narożniki budynku po obu stronach drzwi wykończono wieżyczkami zakończonymi krzyżami prawosławnymi, a na dachu umieszczono ośmioboczną latarnię z cebulastą bańką zwieńczoną krzyżem prawosławnym. Wnętrze jest ubogie, zdobi je jedynie obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z początku XX wieku.
Gdzie jest kapliczka domkowa w Pętnej? Współrzędne GPS: 49.558166, 21.255514
Cerkiew i dzwonnica w Pętnej w Beskidzie Niskim – parking, informacje praktyczne
- Samochód można zaparkować pod cerkwią w Pętnej,
- Z centrum Gorlic do Pętnej dojedziesz w około 18 min (15 km).
Gdzie jest cerkiew w Pętnej w Beskidzie Niskim? Współrzędne GPS: 49.556610, 21.256797
