Cmentarz wojenny nr 60 na Przełęczy Małastowskiej jest w czołówce najpiękniejszych cmentarzy okręgu I Żmigród. Zbudowano go w miejscu stanowisk bojowych z 1915 roku. Jest bardzo łatwo dostępny, znajdziesz go tuż przy drodze z Gorlic na Słowację.

Pokazowy cmentarz z I wojny światowej na Przełęczy Małastowskiej zbudowany został na bezleśnym terenie, w wizji Dušana Jurkoviča miał być widoczny z daleka, jednak dzisiaj zobaczysz to jedynie na archiwalnych zdjęciach, gdyż przełęcz porasta las. Warto zatrzymać się tutaj i zobaczyć to monumentalne założenie.
O czym przeczytasz we wpisie:
- Cmentarz wojenny na Przełęczy Małastowskiej
- Pochowani na cmentarzu na Przełęczy Małastowskiej
- Macewy na cmentarzu wojennym nr 60 na Przełęczy Małastowskiej
- Kapliczka na Przełęczy Małastowskiej
- Ścieżka przyrodniczo-historyczna Magura Małastowska
- Cmentarz wojenny nr 60 na Przełęczy Małastowskiej – parking, informacje praktyczne
Cmentarz wojenny na Przełęczy Małastowskiej
Zbudowany przy dawnym Trakcie Węgierskim cmentarz wojenny na Przełęczy Małastowskiej jest jednym z najciekawszych projektów nekropolii jakie wyszły spod ręki Dušana Jurkoviča. Pole cmentarne w kształcie dwunastoboku wpisanego w elipsę okala drewniane ogrodzenie na kamiennej podmurówce. Wejście stanowi drewniana brama nakryta czterospadowym dachem. Punktem centralnym założenia jest zbudowana z bali pomnikowa kaplica (chociaż mi przypomina ona bardziej ołtarz polowy) umieszczona na wysokim, kamiennym, schodkowym postumencie. Przykryta jest gontowym dachem, który wieńczy ażurowa konstrukcja z poprzeplatanych krzyży, centralny wieńczą promienie słoneczne – motyw ten został powtórzony w krzyżach nagrobnych. Powracam jednak do tematu krzyży wieńczących dach, okolona jest nimi jakby kapliczka z obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej autorstwa Adolfa Kašpara. Tuż pod obrazem jest tablica z inskrypcją w języku niemieckim autorstwa Hansa Hauptmanna, który tłumaczona jest na dwa sposoby, dość dosłowny i poetycki, przytaczam oba tłumaczenia:
Pamiętajcie w swoich pełnych szczęścia dniach,
Że na tej ziemi gorzał zacięty bój,
Że tu tysiące odniosło rany,
Aby wokół was rozbłysło błogosławieństwo słońca.
A bardziej poetycko:
Pomnij przechodniu wchodząc w to obejście,
Że ziemia setki poległych tu grzebie,
Co młode życie oddali w potrzebie,
By wam zapewnić dziś wolność i szczęście.
Dzisiaj ciężko w to uwierzyć, gdyż okolica bardzo się zmieniła, lecz w 1916 roku cmentarz z I wojny światowej na Przełęczy Małastowskiej budowany był na bezleśnej polanie. Monumentalna kaplica była widoczna z daleka – całość przypominała nieco warowny gród z wieżą obronną.






Pochowani na cmentarzu na Przełęczy Małastowskiej
W obrębie cmentarza wojennego nr 60 znajduje się 5 rzędów grobów pojedynczych, w rzędzie 6. pośrodku znajdują się mogiły zbiorowe, po bokach pojedyncze i dodatkowo po obu stronach kaplicy ulokowane są mogiły zbiorowe. Każdy grób (poza grobami żołnierzy wyznania mojżeszowego) wieńczy krzyż zwieńczony daszkiem, pod którym rozchodzą się promienie słoneczne, poniżej poprzecznej belki krzyża umieszczono emaliowane tabliczki z nazwiskami poległych. Na mogiłach zbiorowych odtworzono dwa większe krzyże, kiedyś były cztery. Cmentarz nr 60 z I wojny światowej na Przełęczy Małastowskiej mieści łącznie 67 grobów, pochowano tutaj 174 żołnierzy armii austro-węgierskiej, w tym 36 jest niezidentyfikowano. Daty śmierci 17-18 lutego1915 roku i 1-2 maja 1915 roku.

Macewy na cmentarzu wojennym nr 60 na Przełęczy Małastowskiej
Ciekawostką cmentarza wojennego nr 60 Przełęcz Małastowska są drewniane macewy. Jest to niespotykane na cmentarzach z I wojny światowej w Galicji Zachodniej, ponieważ zazwyczaj dla żołnierzy wyznania mojżeszowego budowano kwatery wojskowe na najbliższym cmentarzu żydowskim, zdarzały się też samodzielne nekropolie, przykładem takiej jest cmentarz wojenny nr 293 w Zakliczynie. Jeśli jednak nie było możliwości pochówku na najbliższym kirkucie, wtedy chowano ich na głównym cmentarzu wojennym. Znalazłam informację tylko o jednym innym udokumentowanym miejscu, w którym możesz odnaleźć pojedynczą macewę, jest to cmentarz wojenny nr 70 w Owczarach, tam jednak jest ona wykonana klasycznie z kamienia. Jak widzisz, drewniane macewy z Gwiazdą Dawida na cmentarzu na Przełęczy Małastowskiej są czymś naprawdę unikalnym. Znajdziesz tutaj cztery macewy, umieszczone są one na grobach Osiasa Alweisa (grób nr 40), Mendla Broda (grób nr 51), Markusa Goldhammera (grób nr 62) i Jakoba Gutmanna (grób nr 67).
Jak do tego doszło, że jest tutaj aż tyle macew? Podejrzewa się, że wyznanie żołnierzy nie zostało ustalone przed pochówkiem – na archiwalnym zdjęciu z 1917 roku nie widać w nekropolii macew, znaleziono jednak zdjęcie z okresu międzywojennego, na którym macewa już jest i na podstawie tego zdjęcia odtworzono ją na grobie Mendla Broda. Informacje o tej pierwszej macewie są powielane w opracowaniach o cmentarzu nr 60, jednak nie znalazłam nic o kolejnych, które zobaczyłam na miejscu. Gdy spojrzy się na plan nekropolii, ułożenie mogił pokazuje, że są one pierwszymi i ostatnimi grobami w pierwszym i trzecim rzędzie, więc zastanawia mnie, czy na pewno znalazły się one tutaj omyłkowo, może jednak był to celowy zabieg projektanta? A może nie było w najbliższej okolicy dogodnego miejsca do pochowania tych poległych? Pozostawiam Cię z tymi pytaniami bez odpowiedzi, gdyż, jak już wspomniałam, nie znalazłam opracowania tematu, które opisywałoby historię wszystkich macew na Przełęczy Małastowskiej, może kiedyś ta zagadka zostanie dla mnie rozwikłana.
Jeszcze kilka słów o tym skąd wzięli się Żydzi w armii austro-węgierskiej? W artykule „Groby żydowskich żołnierzy na cmentarzach I wojny światowej w Beskidzie Niskim” Mirosława Łopaty znalazłam informacje, że w szeregach armii austro-węgierskiej w czasie I wojny światowej służyło ok. 300 tysięcy żołnierzy wyznania mojżeszowego. Towarzyszył im rabinat polowy, duchowni otrzymywali stopień oficerski, zmarłych starano się chować zgodnie z wymogami ich religii. Historia jest dłuższa, więc jeśli temat Cię zainteresował, to polecam powyższy artykuł.


Kapliczka na Przełęczy Małastowskiej
Poniżej cmentarza znajdziesz zabytkową kapliczkę przy Trakcie Węgierskim, inaczej nazywanym Węgierską Drogą, był to szlak handlowy łączący Polskę z Węgrami. Kapliczka na Przełęczy Małastowskiej pochodzi w XVIII wieku. Poprowadzona jest do niej ścieżka z parkingu, dojście do kapliczki i powrót zajmą Ci nie więcej niż 10 minut.
Gdzie jest kapliczka na Przełęczy Małastowskiej? Współrzędne GPS: 49.543133, 21.242903


Ścieżka przyrodniczo-historyczna Magura Małastowska
Cmentarz wojenny nr 60 Przełęcz Małastowska jest pierwszym z punktów ścieżki przyrodniczo-historycznej Magura Małastowska, więc jak już zaparkujesz na parkingu, to możesz wybrać się jeszcze na przyrodniczy spacer. Trasa oznaczona jest w terenie zielono-białym kwadratem, niestety nie zatacza pętli i trzeba wrócić po swoim śladzie (w jedną stronę ok. 1,5 km). Po drodze można zapoznać się z gatunkami drzew, budową lasu, gospodarką leśną – ustawiono tutaj tablice informacyjne. Na ścieżce zorganizowano pole biwakowe ze stołami, ławkami i miejscem na ognisko.
Cmentarz wojenny nr 60 na Przełęczy Małastowskiej – parking, informacje praktyczne
- Samochód można zaparkować tuż przy cmentarzu, jest tutaj duży parking.
- Koło cmentarza wojennego przechodzi niebieski szlak turystyczny z Banicy, można nim dojść na Magurę Małastowską, z przełęczy na szczyt dojdziesz w 50 minut.
Gdzie jest cmentarz wojenny nr 60 na Przełęczy Małastowskiej w Beskidzie Niskim? Współrzędne GPS: 49.543922, 21.243331



