Pewnej sierpniowej nocy 1944 roku na wzgórzu między Banicą a Krzywą w Beskidzie Niskim rozbił się samolot wojskowy, nikt z załogi nie przeżył. Początkowo myślano, że swój ostatni lot zakończył w tym miejscu Liberator EW 275 dowodzony przez kapitana Zygmunta Plutę, dopiero pod koniec XX wieku ustalono, że rozbił się tutaj samolot Halifax II FS-P. W miejscu tragedii stoi dzisiaj pomnik lotników polskich, a przy nim opis historii tego wydarzenia.
Pomnik lotników polskich w Banicy upamiętnia katastrofę samolotu Halifax, który w czasie II wojny światowej leciał z misją zaopatrzenia dla powstańczej Warszawy. Bombowiec rozbił się w potoku na wschód od miejsca pamięci. Przez 50 lat myślano, że tytułowy Halifax zatonął w Adriatyku, a tutaj rozbił się Liberator, który jak dzisiaj wiemy, że został strącony w Olszynach i gdyby nie grupa dociekliwych badaczy tematu, to zagadkowa historia tych dwóch bombowców nie zostałaby wyprostowana.
O czym przeczytasz we wpisie:
Tragiczny lot dwóch bombowców
W czasie II wojny światowej organizowano loty samolotów bojowych z zaopatrzeniem dla powstańczej Warszawy, do nocnych zrzutów używano dwóch typów bombowców: Halifax i Liberator. W sierpniu 1944 roku dwa takie samoloty wyleciały z Włoch, pierwszym z nich był bombowiec B-24 D Liberator MK VI, który wystartował 16 sierpnia 1944 roku, drugim był bombowiec Halifax II FS-P JP295, który wystartował 27 sierpnia 1944 roku – oba nie wróciły już do bazy i mimo że odbywały misje w różnych terminach, to ich losy splotły się za sprawą historycznej, bądź urzędowej pomyłki. W 1969 roku ustawiono pomniki upamiętniające katastrofy lotnicze, obydwa z błędnymi adnotacjami na tablicach, jeden w Banicy, a drugi w Olszynach, oddalone są one od siebie o około 34 km w linii prostej.
Katastrofa samolotu Halifax w Beskidzie Niskim
W nocy 28 sierpnia 1944 widziano w Beskidzie Niskim lecący samolot, który w wyniku ostrzału przez inny samolot zapalił się i rozbił w potoku w Banicy. Dzisiaj już wiadomo, że był to samolot Halifax II, zestrzelony o godz. 2:33 przez niemieckiego myśliwca JU-88 C/G dowodzonego przez Ofw. Rudolfa Düdinga.
Następnego dnia na miejsce katastrofy przybyli Niemcy, zabrali szczątki samolotu i zabronili pochowania zmarłych na cmentarzu w Krzywej, więc okoliczna ludność pochowała ich na wzgórzu w pobliżu miejsca wypadku, dopiero w marcu 1945, gdy linia frontu się przesunęła, przeniesiono szczątki do zbiorowej mogiły w Krzywej. W 1980 roku przeprowadzono ekshumację i ponownie przeniesiono szczątki poległych, tym razem do Krakowa na Brytyjski Cmentarz Wojenny i tam lotnicy spoczywają do dzisiaj, ale o tym niżej.
Po II wojnie światowej uznano, że w Banicy rozbił się samolot Liberator EW 275 kpt. Zygmunta Pluty, lecz w 1994 roku Michał Kręc i Marcin Danielewicz znaleźli w miejscu katastrofy tabliczkę znamionową bombowca Halifax II, to stało się zaczątkiem do rozwikłania pomyłki. W latach 1994-1996 Tomasz Sikorski odnalazł informacje o tym, który samolot rozbił się w Banicy, w 1996 roku została ona potwierdzona przez Andrzeja i Piotra Olejko, a w 2004 roku Szymon Serwatka ustalił nazwisko niemieckiego pilota, który zestrzelił Halifaxa oraz godzinę, o której się to wydarzyło. Te wszystkie dane doprowadziły do badań terenowych zorganizowanych przez Krzysztofa Wielgusa w Banicy i Olszynach – w tych dwóch miejscach stały pomniki upamiętniające lotników, którzy rozbili się tam w czasie II wojny światowej. Ostatecznie potwierdzono, że doszło do pomyłki, w Banicy rozbił się Halifax, który uważano, że zatonął w Adriatyku, a w Olszynach rozbił się Liberator. Rozwiązanie tej zagadki doprowadziło do zmian w pomnikach ustawionych w tych miejscowościach w 1969 roku, które na tablicach miały zapisane błędne dane.
Pomnik lotników polskich w Banicy
W 1969 roku przy drodze prowadzącej z Małastowa do Krzywej w Beskidzie Niskim w Banicy ustawiono pomnik lotników polskich. Na tablicy umieszczono napis: Pamięci 7 lotników polskich nieznanego nazwiska niosącym z Włoch pomoc dla powstańców Warszawy poległym w Banicy we wrześniu 1944 r. w 25 rocznicę śmierci Społeczeństwo Powiatu Gorlickiego.
Jak już wiesz z historii, którą powyżej opisałam, był tutaj błąd, gdyż samolot rozbił się w sierpniu, a nie we wrześniu 1944 roku, lecz to już nie ma większego znaczenia, gdyż w 65. rocznicę zestrzelenia samolotu, dnia 28 sierpnia 2009 roku odsłonięto nowy pomnik lotników polskich w Banicy z nową tablicą, która opisuje historyczne wydarzenie i wymienia z nazwiska załogę bombowca: ppor. pilota Kazimierza Widackiego, kpt. nawigatora Franciszka Omylaka, ppor. bombardiera Konstantego Dunin-Horkawicza, ppor. strzelca pokładowego Tadeusza Mroczko, sierżanta radiooperatora Jana Ozgę, sierżanta mechanika pokładowego Wilhelma Balcarka, sierżanta strzelca pokładowego Józefa Skorczyka.
Teren pomnika ciężko przeoczyć, ja zauważyłam go, jadąc z Małastowa, jest spory, dookoła przebiega drewniane ogrodzenie, za którym ustawiono tablice opisujące historię tego miejsca i przybliżające sylwetki poległych tutaj lotników. Niewielki parking przy pomniku lotników polskich w Banicy jest dobrym miejscem do pozostawienia samochodu na czas wycieczki do cmentarza wojennego nr 62 w Banicy.
Pomniki lotników na cmentarzu Rakowickim w Krakowie
W 2013 roku na cmentarzu Rakowickim w Krakowie postawiono 3 nowe stele w kwaterze pilotów alianckich. Na lewej steli umieszczono nazwiska załogi samolotu Liberator EW 275 kpt. Zygmunta Pluty, a na prawej nazwiska załogi samolotu Halifax JP 295 kpt. Franciszka Omylaka. Środkowa stela opatrzona została napisem memoratywnym: Here lie the mortal remains of 2 aircrews of the polish air force who died for god, honour and country.
Gdzie jest Pomnik lotników polskich w Banicy w Beskidzie Niskim? Współrzędne GPS: 49.525137, 21.308305
