Cerkiew w Rozstajnem została rozebrana w połowie XX wieku, stała po wschodniej stronie obecnej drogi wojewódzkiej 992 na odcinku między Krempną a Grabem. Warto zapędzić się tutaj, gdyż na miejscu po historycznej budowli zbudowana została replika cerkwi pw. świętych Kosmy i Damiana, ta miniaturowa świątynia drewniana czaruje detalami i kolorystyką.
Miniaturowa cerkiew w Rozstajnem wyłania się nagle zza drzew, gdy przemierza się drogę wojewódzką nr 992, jadąc od strony Krempnej, polecam zatrzymać się przy niej, jest to bardzo ładna drewniana budowla, stoi na dawnym cerkwisku. Replika budowli upamiętnia nieistniejącą już miejscowość.
Rozstajne czy Rostajne? Nieistniejąca wieś
W 1541 roku kasztelan sanocki Andrzej Stadnicki kupił od Jana i Czesława Wojszyków m.in. wieś Rozstajne. W II połowie XVII wieku podczaszy krakowski Marek Antoni Stadnicki odstąpił Rozstajne wraz z innym wsiami swojej żonie Maryi z Dembińskich. W XVIII wieku właścicielami dóbr zostali książęta Lubomirscy, później przeszły w ręce Siemieńskich ze Sławczyna, następni właściciele to Wiśniowieccy, Radziwiłłowie, Józef Bobowski, Stanisław Grzembski... Lista jest jeszcze dłuższa, lecz tutaj ją zakończę, więcej właścicieli możesz znaleźć w: „Opisie powiatu jasielskiego” Władysława Sarny z 1908 roku, strony 481-483.
A co do nazw, to Rozstajne można znaleźć w przewodnikach pod dwiema nazwami i o dziwo obie występują w historycznych dokumentach. W „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego tom 9” z 1888 roku wieś zapisana jest jako Rostajne, podano tam, że we wsi znajdowało się 65 domów, zamieszkiwało ją 396 osób, wśród nich 389 było wyznania greckokatolickiego, a 7 wyznawało judaizm. W 1581 roku wieś Rozstajne była własnością Mikołaja Stadnickiego i składała się z 7 dworzyszcz wołoskich. Za to na starych mapach znalazłam zapisy nazwy wsi: Rostayne, Rostajne i Rozstajne, lecz mimo różnych zapisów historycznych, dzisiejsza poprawna nazwa nieistniejącej wsi to Rozstajne.
W 1914 roku Rozstajne zostało spalone przez wycofujące się wojska węgierskie. Część mieszkańców Rozstajnego schroniła się w ziemiankach, a część przeprowadziła do sąsiednich wsi. Mimo tego tragicznego wydarzenia według spisów, w 1914 roku Rozstajne miało 283 mieszkańców, a w 1936 roku 345.
W 1944 roku mieszkańców Rozstajnego wysiedlono za Nieznajową i Gładyszów, we wsi stacjonowali Niemcy, wówczas cerkiew służyła za klub żołnierski, organizowane w niej były pokazy filmowe.
W 1945 roku większość mieszkańców wsi wyjechała do Rosji, a pozostałe 11 rodzin wysiedlono w 1947 roku. Opuszczone Rozstajne poddało się przyrodzie, czas zrobił swoje, dzisiaj śladami po dawnych mieszkańcach są dwa żeliwne krzyże na kamiennych cokołach, kamienna kapliczka i cmentarz greckokatolicki, gdyby nie zbudowana tutaj kaplica na kształt dawnej cerkwi, która mnie tu zatrzymała, to przejechałabym przez tę dawną wieś i nawet nie domyśliłabym się, że niegdyś tętniło tutaj życie.
Ciekawostki: W Rozstajnem mieszkał ukraiński rzeźbiarz i malarz cerkiewny Iwan Szatyński. Od łemkowskich kamieniarzy nauczył się on sztuki rzeźbienia w kamieniu i wykonywał nagrobki i krzyże przydrożne. Charakterystyczną cechą jego dzieł jest wydłużona w dół cyfra 9 w datach. Poza tym wraz z synem zajmował się stolarką, tworzyli meble, a także wialnie.
Drewniana cerkiew w Rozstajnem
Greckokatolicka cerkiew w Rozstajnem pw. śś. Kosmy i Damiana została zbudowana w 1921 roku na miejscu poprzedniej, która została spalona w 1914 roku przez wycofujące się wojska węgierskie. W 1947 roku przeprowadzono inwentaryzację świątyni, była już wtedy zdewastowana, brakowało ikonostasu i dzwonów, sprzęty liturgiczne i urządzenia cerkiewne poukładane były w prezbiterium. W 1953 roku drewniana cerkiew w Rozstajnem została rozebrana, pozostało po niej jedynie cerkwisko, a na nim cokół nagrobka z 1886 roku i kamienna chrzcielnica z połowy XIX wieku.
Miniaturowa cerkiew w Rozstajnem
W 2023 roku na cerkwisku w Rozstajnem wylano fundament, na którym Michał Chomik zbudował replikę cerkwi – jest ona w formie miniatury, która będzie pełniła funkcję kaplicy. Miniaturowa cerkiew pw. śś. Kosmy i Damiana w Rozstajnem ma przypominać o nieistniejącej wsi. W niektórych opuszczonych wsiach Beskidu Niskiego ustawiono symboliczne drzwi, na których są tablice z planem miejscowości i historie ludzi, którzy tam mieszkali, można je znaleźć w Czarnem, Nieznajowej, Długiem, Radocynie, Lipnej.
Miniaturowa cerkiew w Rozstajnem mocno mnie zaskoczyła, gdyż nagle wyłoniła się zza drzew na zakręcie drogi. Pod koniec 2026 roku widać było, że świątynia jeszcze nie została ukończona. Kaplica ma niecałe 8 metrów wysokości, szkoda, że oryginalny budynek nie zachował się, na pewno czarowałby w skali 1:1. Czaruje tutaj przede wszystkim wykończona gontem wieża, która tuż pod dachem wykończona jest dekoracyjnym wzorem pomalowanym na niebiesko-zielono. Piękna jest tutaj cebulasta latarnia przedzielona ozdobnym pasem, jej szczyt wieńczy krzyż prawosławny, drugi krzyż jest nad wejściem. Ściany oszalowano deskami.
Dookoła miniatury cerkwi w Rozstajnem zbudowano płot z bali nakryty gontowym daszkiem, w który wbudowano bramę w formie „domku”.
Rozstajne – parking, informacje praktyczne
- Samochód można zaparkować koło miniatury cerkwi w Rozstajnem.
- W niewielkiej odległości, również przy drodze jest stary cmentarz w Rozstajnem: 49.480915, 21.427923.
- Z centrum Gorlic do miniatury cerkwi w Rozstajnem dojedziesz w około 52 minuty (45 km).
Gdzie jest miniatura cerkwi w Rozstajnem? Współrzędne GPS: 49.482656, 21.428158
